Palyaço

Palyaço, Ä°talyanca (Pagliaccio) kökenli bir sözcük olup, Türk Dil Kurumuna göre; “Kendisini seyredenleri güldüren ve eÄŸlendiren, acaip kılıklı, yüzü aşırı ve komik biçimde boyalı oyuncu”dur.
Ä°lk görülüşü M.Ö. 1600′lere dayanan palyaçoluk, bugün dünyanın birçok yerinde bir sanat dalı olarak algılanmakta olup, eÄŸlence ve çocuk kavramlarıyla birlikte anılmaktadır. Bazı kaynaklara göre 18. yüzyıla kadar saraylarda palyaço (ya da soytarı) bulundurulması geleneÄŸi sürdürülmüştür.[1]

Palyaçolar, grotesk görünümüyle kiÅŸiliklendirilmiÅŸ, komik tipli sanatçılardır. Bunu saÄŸlamak için, renkli ve abartılı peruklar, deÄŸiÅŸik biçemde makyajlar, olaÄŸandışı büyük ayakkabılar ve garip kostümler kullanılır. ABD’li sosyolojist Peter Berger, bu konuyla ilgili olarak; “Bu maskaralık ve ÅŸaklabanlıkların, din ve sihir gibi, insan topluluÄŸunun bazı derin ihtiyaçlarını yerine getirmesi mantıklı görünüyor.” demektedir.[2] Bu nedenle palyaçoluk, fiziksel performans gerektiren disipliner eÄŸitimin bir parçası olarak kabul edilmektedir. Ä°lk palyaçoluk türlerine Antik Yunan’da, Ä°talyan Sokak tiyatrosunda (Commedia dell’Arte), Fransız kökenli pandomim ve Japon Kabuki geleneklerinde ve Avrupa’da rastlanmaktadır. Türkiye tarihinde de Osmanlı’da padiÅŸahı eÄŸlendiren “dalkavuk” vb. kiÅŸilikler görülür.
Genel olarak çalışma alanları sirkler olan palyaçolar, bunun dışında sokaklarda, özel toplantılar, davetler, eÄŸlence ve parti vb. oluÅŸumlarda, ÅŸirket tanıtımlarında etkinlik gösterirler. Ä°talya’da “Arlecchino” (Harlequin) karakteri, aÅŸk nedeniyle başı dertten kurtulmayan bir uÅŸak rolüyle ün kazanmıştır. Ä°ngilterede William Kempe ve Robert Armin ile belirginleÅŸen palyaçoluk sanatı, Almanya ve Fransa’da farklı ÅŸekillerde belirginleÅŸmiÅŸse de (Fransa’da kaba ve budala Pedrelino gibi), genel olarak biçimsel deÄŸiÅŸiklik göstermemiÅŸtir. Ä°ngiltere’de doÄŸarak ünlenen “Åžarlo” tiplemesinin ünlü oyuncusu Charlie Chaplin ise, önce Avrupa’ya, sonra da dünyaya yayılan ünüyle unutulmaz bir karakter oluÅŸturmuÅŸtur.
Dayak yemek, düşmek, ıslanmak, şaşırmak, komik hareketler yapmak palyaçoların doğasında vardır, sıradan olaylardır. Gösterileri genellikle 5-10 dakika sürer. Sirklerde ise ara gösteriler için 1-3 dakika süreyle geçiş otunları sergilerler.

PALYAÇO, dikkat çekici özel makyajı, renkli giysileri ve yaptığı türlü maskaralıklarla sirk­lerde Palyaço izleyicilerini eÄŸlendirmeye ve güldürmeye çalışır .Palyaço’lar Bu gösterilerde, gülünç olduÄŸu kadar saçma ve abartılı hareketlerde bulunur.

İlk Palyaçolar

Genellikle sirklerin kapsamı içinde düşündü­ğümüz palyaçolar, sirklerin ortaya çıktığı 18. yüzyıldan yüzlerce yıl önce Palyaço geleneÄŸi vardı. Eski Yunan’da saçlarını kazıtan, kabarık olması için içi doldurulmuÅŸ giysiler giyen palyaço lar fars ve pantomim lerde ikincil rollerde görü­lür, asıl oyuncuların hareketlerini taklit eder­lerdi. Roma’daki pantomim ­lerde palyaço sivri külahı ve rengârenk yamalı gömleÄŸiyle öbür oyuncuların alay ve küçüm­semesine hedef olurdu.
EskiçaÄŸda saraylara, hükümdarları eÄŸlen­dirmek ve güldürmek için köle pazarlarından güldürme yeteneÄŸine sahip, zeki ve hünerli kiÅŸiler Palyaço lar satın alınırdı. Bu gelenek ortaçaÄŸda da sürdü. Soytarı olarak da anılan bu palyaço lar deli ya da aptal numarası yaptıkları için, yaygın toplumsal ve ahlaki deÄŸerleri alaya almalarına ve yüksek sınıftan kiÅŸilerle alay etmelerine ses çıkartılmazdı. Saraylarda soy­tarı ( Palyaço ) bulundurma geleneÄŸi Avrupa’da 18. yüz­yıla kadar sürdü.
Avrupa’da ortaçaÄŸda gezgin ÅŸarkıcılar ve hokkabazlar günümüzdeki gibi palyaço nu­maraları yaparlardı. BaÅŸkalarını güldürmeyi meslek edinen gerçek anlamda palyaçolar ancak ortaçağın sonlarında ortaya çıktı. 16. yüzyılın baÅŸlarına gelindiÄŸinde, daha sonraki yüzyıllarda kuÅŸaktan kuÅŸaÄŸa geçecek ilginç palyaço tipleri yaratılmıştı. Ä°talyanlar’ın halk tiyatrosu commedia dell’arte’mn tiplerinden Arlecchino, önceleri sık sık aÅŸk yüzünden başı derde giren hazırcevap bir uÅŸak rolündeyken, giderek dolaplar çeviren bir akrobat durumu­na geldi . Baklava desenli, vücuduna yapışık bir giysisi, siyah, yarım maskesi vardı. Tuhaf bir ses çıkaran deÄŸne-ÄŸiyle ikide bir kurbanlarını pataklar, izleyici­leri kahkahaya boÄŸardı.
Palyaçoların birçok çeşidi olmakla birlikte, aslında kendini beğenmiş beyaz suratlı palya­ço ile eski püskü palyaço, perişan kılıklı palyaço, bahtsız palyaço, şapşal palyaço olmak üzere iki türdür. Beyaz surat en sevilen palyaço tiplerindendir. Beyaz krem boyayla yüzünü boyayan palyaço bunun üzerine, kıpkırmızı, yusyuvarlak bir burun ve kocaman, kırmızı bir ağız çizer. Kel görün­mek amacıyla, başını sıkıca saran bir başlık giyer palyaço. Ortalıkta yuvarlanıp hoplayarak sirkte­ki at cambazlarına yardım edermiş gibi yapar­ken, aslında sürekli olarak sirk yöneticisinin ayaklarına dolaşır palyaço.
ŞapÅŸal palyaçonun soÄŸan biçiminde kırmızı bir burnu, üzerinden dökülen giysileri, yük­sek siyah kaÅŸları, abartılı bir aÄŸzı vardır palyaçoların. Palyaço Pek sakar ve dağınıktır. 1865′te ortaya çıkan ve Auguste olarak bilinen bu palyaço adını, bu türün ilk örneÄŸini sergileyen Fransız palyaço­su Auguste’ten aldı. Genellikle birlikte göste­riye çıkan bu iki palyaçodan beyaz suratlı olanı aklı başında adamı, ÅŸapÅŸal ise ortalığı karıştırarak gülünç duruma düşen iyi ve saf kiÅŸiyi temsil eder.

Ãœnlü Amerikan Palyaçosu Emmett Kelly’ nin yarattığı kederli serseri, para pul peÅŸin­de olmayan, insancıl duygularını yitirmemiÅŸ bir tip palyaçodur. TıraÅŸlı görünmek için koyu renk makyaj yapar, uzun bir palto, rengârenk yamalı pantalon, yamuk bir ÅŸapka ve yırtık pabuçlar giyer.
Ãœnlü sinema oyuncusu Charlie Chaplin ise paytak yürüyüşü, kıvrık bastonu, düşük pantolonuyla unutulmaz bir palyaço tipi olan Şarlo’yu yaratmıştır

Ünlü Palyaçolar

Ä°lk kez Ä°ngiltere’de 1850′te sahneye çıkan Joseph Grimaldi ilk gerçek sirk palyaço suydu. Daha sonra bütün palyaço ların takma adı haline gelen Joey adıyla tanındı. Özellikle takla atma, yerlerde yuvarlanma ve gürültüy­le dayak atmakta ustaydı.
ABD’nin ilk palyaçolarından biri, İç SavaÅŸ döneminde (1861-65) çok sevilen Dan Rice’ dı. Palyaço Uzun sakalı, çizgili pantalonu ve silindir ÅŸapkasıyla Rice’ın ABD’yi simgeleyen Sam Amca’ya esin kaynağı olduÄŸu sanılmaktadır.
Ãœnlü Avrupalı palyaçolar arasında Coco (Raoul Jouin), Toto (Armando Novello), Grock (Charles Adrien VVettach), Fratellini ailesinin üyeleri ve SSCB’nin en sevilen palyaçoların dan Oleg Popov sayılabilir.<

Leave a Reply